Κοινωνική φοβία και CBT

Η διαταραχή του κοινωνικού άγχους χαρακτηρίζεται από τον φόβο της αρνητικής αξιολόγησης και την αποφυγή μίας ποικιλίας κοινωνικών καταστάσεων. (Butler, O’Day, Swee, Horenstein, & Heimberg, 2020).

Αναφορικά με την εκτίμηση του επιπολασμού της κοινωνικής φοβίας στον γενικό πληθυσμό, αποτελεί μία από τις πιο συχνά εμφανιζόμενες αγχώδεις διαταραχές, καθώς σχεδόν 7% των ατόμων στις ΗΠΑ, πληρούν τα κριτήρια σε περίοδο 12 μηνών (Kessler et al.,2005). Παρομοίως σε ευρωπαϊκές χώρες, έρευνες καταδεικνύουν το κοινωνικό άγχος ως μία από τις επικρατέστερες διαταραχές, καθώς το ποσοστό επιπολασμού κυμαίνεται στο 7%. (Lecrubier et al., 2000).

Τί είναι η Κοινωνική Φοβία:

Η έναρξη της διαταραχής της κοινωνικής φοβίας τοποθετείται στην παιδική ηλικία, αλλά και την πρώιμη εφηβεία. (Stein& Stein,2008). Αποτελεί έναν από τους συνηθέστερους αιτιολογικούς παράγοντες που ευθύνονται για την άρνηση των παιδιών να φοιτούν στο σχολείο. (Stein&Stein,2008).
Συνήθως, σύμφωνα με τους Juster, Brown και Heimberg (1996), τα συμπτώματα ξεκινούν την εμφάνισή τους ανάμεσα στα 11 ως 15 έτη. Πιο πρόσφατες έρευνες υποδηλώνουν ως μέση ηλικία έναρξης τα 13 έτη (APA,2013). Αξίζει ιδιαίτερα να τονιστεί ότι περίπου το 50% των ατόμων που νοσούν δεν αναζητούν θεραπεία, και ακόμα και όταν συμβαίνει αυτό, παρατηρείται μετά τα 15-20 έτη παρουσίας των συμπτωμάτων (Stein& Stein,2008). Ο μέσος όρος έναρξης της θεραπείας σύμφωνα με τους Grant και συνεργάτες (2005), τοποθετείται στα 27 χρόνια. Αναφορικά με τον παράγοντα της κληρονομικής προδιάθεσης, έρευνες καταδεικνύουν ότι το ποσοστό ρίσκου εμφάνισης της νόσου μεταξύ συγγενών πρώτου βαθμού είναι 2-6%.

Τέλος, όσον αφορά τις διαφορές μεταξύ φύλων στην εμφάνιση του κοινωνικού άγχους, οι περισσότερες έρευνες συμφωνούν ότι τα ποσοστά είναι ελαφρώς υψηλότερα στις γυναίκες (Brunello et al,2000). Η διαφορά αυτή προκύπτει, καθώς , σύμφωνα με τους Antony και Swinson (2008), οι γυναίκες δέχονται εντονότερες πιέσεις για την ανάληψη εκτεταμένων ευθυνών, ως απότοκα της υιοθέτησης πολλαπλών κοινωνικών ρόλων.

Ποια είναι τα συμπτώματα του Κοινωνικού Άγχους;

Τα διαγνωστικά κριτήρια της κοινωνικής φοβίας, κατά το Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών DSM-V (American Psychiatric Association, 2013) είναι τα εξής:

Α. Έντονο άγχος ή φόβος του ατόμου για μία ή περισσότερες κοινωνικές καταστάσεις στις οποίες εκτίθεται σε εξονυχιστικό έλεγχο από τους άλλους.
Β. Το άτομο φοβάται ότι θα ενεργήσει ή θα εμφανίσει συμπτώματα άγχους που θα αξιολογηθούν αρνητικά.
Γ. Οι κοινωνικές καταστάσεις σχεδόν πάντα προκαλούν φόβο ή άγχος και αποφεύγονται με έντονο φόβο ή άγχος.(κριτήριο Δ)
Ε. Ο φόβος ή το άγχος είναι δυσανάλογος με την πραγματική απειλή που τίθεται από την κοινωνική κατάσταση και το κοινωνικοπολιτισμικό πλαίσιο.
ΣΤ. Ο φόβος, ή το άγχος, ή η αποφυγή είναι επίμονη και διαρκεί τυπικά για 6 μήνες ή περισσότερο.
Ζ. Ο φόβος, ή το άγχος, ή η αποφυγή προκαλεί σημαντική ενόχληση ή έκπτωση σε περιοχές της λειτουργικότητας, δεν οφείλονται σε φυσιολογικές επιδράσεις μιας ουσίας ή άλλη σωματική κατάσταση.(κριτήριο Η) και δεν εξηγούνται καλύτερα με τα συμπτώματα μιας άλλης διαταραχής (κριτήριο Θ)
Ι. Εάν είναι παρούσα άλλη σωματική κατάσταση, το άγχος, ή η αποφυγή, είναι άσχετη ή υπερβολική.

Σημαντικό είναι αν ο φόβος εκδηλώνεται σε δημόσια εμφάνιση.

Ο ρόλος της Γνωσιακής-Συμπεριφοριστικής Θεραπείας στην αντιμετώπιση των συμπτωμάτων του κοινωνικού άγχους

Η Γνωσιακή-Συμπεριφοριστική Θεραπεία αναδεικνύεται ως μία από τις αποτελεσματικότερες και πιο ευεργετικές ψυχοθεραπευτικές μεθόδους αναφορικά με την καταπολέμηση των συμπτωμάτων της κοινωνικής φοβίας.

Πιο συγκεκριμένα, σύμφωνα με την γνωσιακή αντίληψη του κοινωνικού άγχους, τα άτομα χαρακτηρίζονται από έντονο φόβο έναντι κοινωνικών καταστάσεων, στις οποίες θεωρούν ότι θα ενεργήσουν με τρόπο ταπεινωτικό και θα αισθανθούν αμηχανία μπροστά στους άλλους, οδηγώντας στην απόρριψη και την αρνητική αξιολόγηση. Η πυροδότηση αρνητικών σκέψεων αξιολόγησης, συνδράμουν στην δημιουργία και διατήρηση δυσλειτουργικών μοτίβων συμπεριφοράς (φαύλων κύκλων), που αναπαράγουν διαρκώς τα συμπτώματα κοινωνικού άγχους.

Γνωστικά – συμπεριφοριστικά μοντέλα, όπως των Clark& Wells (1995), προτείνουν ότι τα άτομα με κοινωνικό άγχος όταν μπαίνουν σε κοινωνική συνθήκη αναπτύσσουν αρνητικές πεποιθήσεις και υποθέσεις γύρω από τον εαυτό τους. Αυτές οι πεποιθήσεις ενισχύουν την έντονη προσοχή προς τον εαυτό, και προς την εντύπωση που δίνεται στους άλλους. Έτσι το άτομο αποκτά μια νοερή εικόνα του εαυτού του, όπου κυριαρχεί η αποτυχημένη κοινωνική εμφάνιση και απόδοση και η αυξημένη αγχώδης συμπτωματολογία. Μέσα από την έντονη αυτοπαρατήρηση, τα άτομα εντοπίζουν την συμπτωματολογία, την μεγιστοποιούν και νομίζουν ότι οι άλλοι θα την αντιληφθούν και θα την κρίνουν αρνητικά. Σπουδαίο ρόλο στην διαιώνιση του κοινωνικού άγχους έχουν οι συμπεριφορές ασφαλείας. Για παράδειγμα, το άτομο προκειμένου να ξεφύγει από την επικείμενη ταπείνωση, αποφεύγει τις κοινωνικές συναναστροφές. Θεωρεί, με αυτό τον τρόπο, ότι αποφεύγει το χειρότερο, όμως στην ουσία ο κοινωνικός φόβος και οι φοβικές πεποιθήσεις παραμένουν εδραιωμένες.

Αναφορικά με την αποτελεσματικότητα της Γνωσιακής Συμπεριφορικής Θεραπείας (ΓΣΘ) στην καταπολέμηση της κοινωνικής φοβίας, πληθώρα ερευνών προτείνουν την ΓΣΘ, ως την κύρια μορφή θεραπείας κοινωνικού άγχους. Ενδεικτικά, σε πρόσφατη έρευνα των Barkowski και συνεργατών (2016), σε 2171 ενήλικες, διαπιστώθηκε η θετική επίδραση της ομαδικής ΓΣΘ. Επίσης, σε άλλη μελέτη με 100 ενήλικες και μέση ηλικία 32,9 έτη, εφαρμόστηκε η εξελιγμένη μορφή της ΓΣΘ, η θεραπεία σχημάτων, και βρέθηκε βελτίωση στον τρόπο προσέγγισης των κοινωνικών καταστάσεων και μείωση συμπεριφορών ασφαλείας. (Alden, Buhr, Robichaud, Trew, & Plasencia, 2018).

Συμπερασματικά, έχοντας καταγράψει τις βασικές αρχές του μοντέλου της ΓΣΘ, και μελετώντας την πληθώρα των ερευνών, διαπιστώνεται ότι αποτελεί την καταλληλότερη προσέγγιση για την θεραπεία του κοινωνικού άγχους. Ο θεραπευόμενος θα έχει την δυνατότητα να ελέγξει το κοινωνικό άγχος του, και να τροποποιήσει τις δυσλειτουργικές πεποιθήσεις. Κατά την διάρκεια του θεραπευτικού προγράμματος, θα επιτευχθούν γνωσιακές αλλαγές που θα εμπεριέχουν την μετατροπή των δυσλειτουργικών πεποιθήσεων, σε περισσότερο λειτουργικούς τρόπους αντίληψης του εαυτού, του κόσμου και των ανθρώπων.

Παράδειγμα Αρνητικών Πεποιθήσεων ατόμων με κοινωνική φοβία και γνωσιακή αμφισβήτηση τους με στόχο την αντικατάσταση με νέες-λειτουργικότερες πεποιθήσεις

Φοβάμαι πως δεν είμαι συμπαθής

Ποιες είναι οι αποδείξεις;

Γιατί είναι τόσο κακό αυτό;

Είναι δυνατό να είσαι αρεστός σε όλους;

Τι σηµαίνει για σένα να µην είσαι αρεστός σε κάποιον;

Eάν είσαι αρεστός σε κάποιον και δεν είσαι σε κάποιον άλλον, ποιος από τους δύο έχει δίκιο;

Μπορείς να σκεφτείς ενα πάρα πολύ αγαπητό πρόσωπο που μπορεί να μην ήταν αρεστό σε κάποιους;

∆ε χρειάζεται να είµαι αρεστός απ’ όλους

Αν δεν είµαι αρεστός σε κάποιον, αυτό δεν είναι δικό µου λάθος.

Ακόμα και οι βαθύτερες αρνητικές πεποιθήσεις είτε για τον εαυτό μας, είτε για το κόσμο, είτε για το μέλλον, είναι δυνατόν να κλονιστούν και να μετατραπούν σε νέες, θετικότερες και πιο λειτουργικές πεποιθήσεις. Μέσα από τα θεραπευτικά εργαλεία της Γνωσιακής Συμπεριφοριστικής Θεραπείας, καλλιεργείται η δημιουργία εναλλακτικού τρόπου σκέψης και ευεργετικότερων μοτίβων συμπεριφοράς που συμβάλλουν στην καταπολέμηση της συμπτωματολογίας πληθώρας διαταραχών, όπως και του κοινωνικού άγχους. Η ψυχοθεραπευτική διαδικασία μπορεί να μετατραπεί σε πολύτιμο σύμμαχο μας και ο θεραπευτής μας σε συνοδοιπόρο μας στην πορεία μας προς την προσωπική ανέλιξη και την κατάκτηση της ψυχικής μας ευημερίας.