Η αποτελεσματικότητα της Γνωσιακής Συμπεριφοριστικής ψυχοθεραπείας στην θεραπεία της μείζονος κατάθλιψης | Συμβουλευτική υποστήριξη

Η μείζονα καταθλιπτική διαταραχή (ΜΚΔ), εμφανίζεται ως μία από τις συχνότερες καταθλιπτικές διαταραχές παγκοσμίως. Ειδικότερα, διαγιγνώσκεται σε 160 εκ. ασθενείς διεθνώς (Arnaud, Brister, Duckworth, et al.,2022), μεταξύ των οποίων 23 εκ. είναι παιδιά και έφηβοι (Alijon &Kakhramonovich ,2022). Μέση ηλικία εμφάνισης τοποθετείται από τα τέλη της εφηβείας ως και τα πρώτα χρόνια της τρίτης δεκαετίας ζωής. (Kring, Davison, Neale & Johnson, 2007). Αξίζει να σημειωθεί ότι η σύγχρονη βιβλιογραφία αναφέρει ως σημαντικό τον παράγοντα της κληρονομικότητας, καθώς σημειώνεται σε ποσοστό 30 -40% σε μελέτες μονοζυγωτικών διδύμων (Howard et al,2019).

Αναφορικά με τις διαφορές φύλου στην ΜΚΔ, είναι δύο φορές συχνότερη στις γυναίκες (Kessler, et al.,2003). Φυσικά, σημαντική συσχέτιση εμφανίζεται ανάμεσα σε ΜΚΔ και την Τρίτη ηλικία. Ειδικότερα, 13,3% των ατόμων άνω των 60, εμφανίζουν ΜΚΔ( Abdoly, Salari., et al., 2022). Σε αυτές τις περιπτώσεις, περισσότερα είναι τα συμπτώματα μελαγχολίας και ψυχοκινητικών διαταραχών (Alexopoulos,2005).

Τέλος, το κοινωνικό/οικονομικό πλαίσιο αποτελεί ξεχωριστή συνιστώσα αναφορικά με την επικράτηση της ΜΚΔ. Πιο συγκεκριμένα, η ΜΚΔ είναι τρεις φορές συχνότερη σε όσους ζουν κάτω από το όριο της φτώχειας (Kessler, et al.,2003).

Ποια είναι τα συμπτώματα της Μείζονας Καταθλιπτικής διαταραχής

Τα διαγνωστικά κριτήρια της μείζονος κατάθλιψης, σύμφωνα με το Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών DSM-V (American Psychiatric Association, 2013) είναι τα εξής:

Α. Τα παρόντα συμπτώματα θα πρέπει να είναι τουλάχιστον πέντε ή και περισσότερα, και η ελάχιστη διάρκεια τους δύο εβδομάδες. Ακολούθως, είναι τα παρακάτω:
• Καταθλιπτική διάθεση στο μεγαλύτερο μέρος της ημέρας, σχεδόν κάθε μέρα.
• Σημαντικά μειωμένο ενδιαφέρον σε όλες ή σχεδόν όλες τις δραστηριότητες, όλη μέρα, σχεδόν καθημερινά.
• Σημαντική απώλεια βάρους, ή προσθήκη, ή αύξηση, ή απώλεια της όρεξης σχεδόν κάθε μέρα.
• Αϋπνία ή υπερυπνία
• Ψυχοκινητική διέγερση ή επιβράδυνση
• Κόπωση ή απώλεια ενέργειας
• Αισθήματα αναξιότητας ή ενοχής
• Ελαττωμένη ικανότητα σκέψης , συγκέντρωσης, λήψης αποφάσεων
• Επαναλαμβανόμενες σκέψεις θανάτου, αυτοκτονικός ιδεασμός, χωρίς ύπαρξη σχεδίου ή απόπειρας
Β. Σημαντική ενόχληση/ έκπτωση λειτουργικότητας σε σημαντικούς τομείς.
Γ. Η ύπαρξη Μείζονος Καταθλιπτικού Επεισοδίου δεν εξηγείται από άλλες ψυχιατρικές καταστάσεις.

Γνωσιακή- Συμπεριφοριστική Θεραπεία και Μείζονα Καταθλιπτική Διαταραχή

Σύμφωνα με την Γνωστική Θεωρία του Αaron Beck (Beck ,1967. Beck, Rush, Shaw, & Emery, 1979), στα άτομα με κατάθλιψη δημιουργείται η «Καταθλιπτική Γνωσιακή Τριάδα». Ειδικότερα, διαμορφώνονται αρνητικές πεποιθήσεις αρχικά για τον εαυτό (ενοχή, κατηγορία, αυτοκριτική), τον κόσμο και τις τωρινές-παρελθούσες εμπειρίες (προσοχή στα αρνητικά, ανηδονία) και το μέλλον (απαισιοδοξία, αβοηθητότητα). Καίριο ρόλο στην επικράτηση και την διαιώνιση της διαταραχής διαδραματίζουν τα «Αρνητικά Γνωστικά Σχήματα». Πρόκειται για ένα σύνολο πεποιθήσεων από την παιδική ηλικία που λειτουργούν υποσυνείδητα και διαμορφώνουν τον τρόπο που νοηματοδοτεί το άτομο τις εμπειρίες του. Καθορίζουν τη τάση του ατόμου να βλέπει τον κόσμο με αρνητικό τρόπο και ενεργοποιούνται σε καταστάσεις που μοιάζουν με εκείνες που προκάλεσαν αρχικά το σχήμα. Η αρνητικά προκατειλημμένη αντίληψη των γεγονότων και η επιμονή στα αρνητικά γεγονότα οδηγεί σε αρνητική αυτοαξιολόγηση του ατόμου. Τα δυσλειτουργικά μοτίβα συμπεριφοράς παραμένουν και εντείνουν ακόμα περισσότερο την πρόκληση αρνητικών συναισθημάτων και αυτόματων σκέψεων. Συνεπώς, σχηματίζονται φαύλοι κύκλοι διαιώνισης των παραγόντων ενίσχυσης της διαταραχής. Στην διατήρηση των καταθλιπτικών συμπτωμάτων συνδράμουν και τα γνωστικά σφάλματα, όπως είναι τα αυθαίρετα συμπεράσματα, η υπεργενίκευση, επιλεκτική αφαίρεση και άλλα.

Αποτελεσματικότητα της Γνωσιακής Συμπεριφοριστικής Θεραπείας (ΓΣΘ) στην Κατάθλιψη

Πληθώρα ερευνών προτείνουν την ΓΣΘ, ως την κύρια μορφή θεραπείας της μείζονος κατάθλιψης. Σε πρόσφατη έρευνα των Ζhang και συνεργατών (2018), διεξήχθη συστηματική ανασκόπηση 16 κλινικών μελετών με 1945 συμμετέχοντες και καταδείχθηκε η ΓΣΘ ως η πιο αποτελεσματική ψυχοθεραπευτική παρέμβαση στην μείωση του κινδύνου εμφάνισης νέου επεισοδίου σε άτομα με ΜΚΔ υπό περίοδο ύφεσης των συμπτωμάτων τον πρώτο χρόνο (HR:0.50, 95%CI:0.35–0.72, I2 = 11%).Επίσης σε μεταανάλυση των Hofmann, Curtiss και συνεργατών (2017), περιλήφθηκαν 24 έρευνες με 1969 συμμετέχονες με ΜΚΔ που έλαβαν CBT, και βρέθηκε σημαντική θετική συσχέτιση με ψυχομετρικές αξιολογήσεις της ποιότητας ζωής τους (Quality of Life-QOL), παρατηρήθηκαν σημαντικές βελτιώσεις πριν και μετά την θεραπεία, καθώς και σε μελέτες follow up. (Hedges’ g = .63). Επιπροσθέτως, ακόμα μία συστηματική ανασκόπηση 31 κλινικών μελετών, με 4335 συμμετέχοντες παιδιά & εφήβους, κατέδειξε την μείωση καταθλιπτικών συμπτωμάτων στο τέλος της θεραπείας και 63% λιγότερο κίνδυνο υποτροπής στις μελέτες follow up. (Oud, de Winter, et al. 2019).

Συμπερασματικά, έχοντας καταγράψει τις βασικές αρχές του μοντέλου της ΓΣΘ, και μελετώντας την πληθώρα των ερευνών, διαπιστώνεται ότι αποτελεί την καταλληλότερη προσέγγιση για την αποτελεσματική αντιμετώπιση της κατάθλιψης. Ο θεραπευόμενος θα έχει την δυνατότητα να ελέγξει και να περιορίσει τα καταθλιπτικά συμπτώματα, καθώς και να τροποποιήσει τις δυσλειτουργικές πεποιθήσεις. Κατά την διάρκεια του θεραπευτικού προγράμματος, θα επιτευχθούν γνωσιακές αλλαγές που θα εμπεριέχουν την μετατροπή των δυσλειτουργικών πεποιθήσεων, σε περισσότερο λειτουργικούς τρόπους αντίληψης του εαυτού, του κόσμου και των ανθρώπων.

Τρία Θεραπευτικά Εργαλεία κατά την Γνωσιακή Συμπεριφοριστική Θεραπεία της Κατάθλιψης

1) Καταγράψτε Ημερολόγιο με το Εβδομαδιαίο Πρόγραμμα Δραστηριοτήτων σας.

Ένας από τους βασικότερους θεραπευτικούς στόχους για την περίπτωση ενός θεραπευόμενου με ΜΚΔ, είναι η συμπεριφορική του κινητοποίηση. Ειδικότερα, χρυσός κανόνας για την αντιμετώπιση των καταθλιπτικών συμπτωμάτων, είναι να συμπεριφέρεται το άτομο αντίθετα από αυτό που αισθάνεται, πηγαίνοντας κόντρα στο συναίσθημα και χτίζοντας βήμα-βήμα κίνητρο προς την ανάληψη δράσης.
Επομένως, ο θεραπευόμενος εμπλέκεται σταδιακά σε δραστηριότητες, παρότι αισθάνεται ότι δεν μπορεί, και δεσμεύεται σε μικρές προσπάθειες. Προς αυτήν την κατεύθυνση, συνδράμει σημαντικά η τήρηση Εβδομαδιαίου Προγράμματος Δραστηριοτήτων. Μέσα από το παραπάνω εργαλείο, ο θεραπευόμενος έχει την δυνατότητα να καταγράψει κάθετι που κάνει από την ώρα που ξυπνά το πρωί, ως και το τέλος την ημέρας του. Ταυτόχρονα, καταγράφει τον βαθμό ικανοποίησης και ευχαρίστησης που προκαλείται από κάθε δραστηριότητα. Απώτερος στόχος είναι η σταδιακή αύξηση των δραστηριοτήτων που μέσα από την παρατήρηση έχουν δείξει ότι φέρνουν μεγαλύτερο βαθμό ικανοποίησης και ευχαρίστησης. Με αυτό τον τρόπο, παράλληλα μειώνονται οι δραστηριότητες που διατηρούν την κατάθλιψη και αυξάνεται η αίσθηση αυτοαποτελεσματικότητας του ατόμου.

2) Γράψτε μία επιστολή εξηγώντας τί σας πλήγωσε ή ποια προβλήματα σας δημιούργησε ο άλλος.

Ακόμα ένας από τους πιο κρίσιμους θεραπευτικούς στόχους στην κατάθλιψη, αποτελεί η απόκτηση δεξιοτήτων έκφρασης αρνητικών συναισθημάτων. Στην προσπάθεια επίτευξης του συγκεκριμένου στόχου, μπορείτε να συντάξετε μία επιστολή προς εκείνον/ην που ευθύνονται για το βίωμα δυσάρεστων συναισθημάτων σας. Αυτό το γράμμα δεν είναι απαραίτητο να σταλεί. Είναι σημαντικό, ενώ το γράφετε, να μην λογοκρίνετε τις σκέψεις σας. Ακόμα, δεν χρειάζεται να απασχοληθείτε με το πώς θα αντιδρούσε ή θα αισθανόταν ο άλλος αν το διάβαζε. Αυτή η επιστολή είναι μονάχα για εσάς και μπορείτε να την γράψετε με πλήρη ελευθερία. Γράψτε την όποτε αισθανθείτε έτοιμοι και θυμηθείτε πως η έκφραση των συναισθημάτων μας, όπως και η συγχώρεση, μπορούν να μας βοηθήσουν, θεραπεύοντας ακόμα και τις βαθύτερες πληγές μας.

3) Ξεκινήστε την καταγραφή Ημερολογίου Ευγνωμοσύνης

Για τον επόμενο μήνα, θέστε ως στόχο, να αφιερώνετε πέντε λεπτά, μία φορά εβδομαδιαίως, προκειμένου να καταγράφετε πράγματα για τα οποία είστε ευγνώμονες. Αυτά μπορεί να είναι κάτι μικρό, όπως ένα όμορφο τοπίο, ή κάτι μεγαλύτερο, όπως η αγάπη προς τον/την σύντροφό σας. Προχωρήστε στην καταγραφή τους. Μπορείτε να χωρίσετε τις πηγές ευγνωμοσύνης σας σε τρεις τομείς που συνδέονται με τις πυρηνικές σας πεποιθήσεις για τον κόσμο/τους άλλους, τον εαυτό σας και το μέλλον. Ακόμα και αν γράψετε έστω μόνο μία πηγή ευγνωμοσύνης την εβδομάδα, δεν αποτελεί ζήτημα. Προσπαθήστε, ωστόσο, να αναφερθείτε σε αυτήν με λεπτομέρειες.

Παράδειγμα: Είμαι ευγνώμων που ζω σε μία όμορφη γειτονιά. Χαίρομαι που οι γείτονες μου κάθε πρωί με χαιρετούν και μου χαμογελούν. Νιώθω γεμάτος/η ευγνωμοσύνη που ακούω τα παιδικά γέλια, ενώ παίζουν τα παιδιά της γειτονιάς ανέμελα έξω από το σπίτι μου.

Θεραπεία Μείζονας Καταθλιπτικής Διαταραχής (ΜΚΔ)